Jacob Ammann Sie Nochdenken

by John E. Sharp

Annual Meeting of the Northern Indiana Pennsylvania Deitsch Society,

First Mennonite Church, Middlebury, Indiana

October 4, 2001

 

 

Leeblichi freinde,

Gnawt sei mitt eich un fridda funn Gott da Faddah un funn unsahm Hah Jesus Christus. Shund eb di veld kshaffa voah hott eah uns raus groofa deich een es miah heilich un unshuldich sie sell fannich eem. Zu eemm sie hallichkeit fa’immah un immah. Amen

Es gebt mich feel frayt fa doh kumma da nohvet. Bis de nohvet, nimmand hott salehva mich uf gvekked, nimmand hott mich aus groofa funn’s grawb. Fa drei hunnert yoahra, hav ich mei mawl tsu khova, un hav ich meine tsung shtill khalda. Dir hend mei shtimm nett kheaht!

Avvah, ich cann’s sheer nett glawva vie leit in des blatz un die zeite minde nohch fun Jacob Ammann.

Ich vill havva es diah visset, leevihe leit, vass gevva hott mitt miah, un mitt user gmay. Avvah seahsht, ich vill diah eppes veah mi hehmmet un meine eldrah fazealah.

Ich voah geboahra Jacab Ammann, im yahr 1644 in da schtatt funn Erlenbach in der Schweiz. Mei eldrah voah Michael Ammann un Anna Rupp. Mei daett sei eahvet shaffes voah Schneider. Eaha hott glehda g’macht. Eaha iss no kshtauva im Heidolsheim in dem yahr 1695, avvah eb des tseit hott eah in Steffisburg gvohnt. Die Catolische henn uns naett gloest mei daett in Heidelsheim fagrawva, eah voar un fremde Wiedertauffer. Fasell, henn mir missa sei leib nach Badensheim nemmah fa’s fagrawve.

Vie ich shund tsawt habb, ich voah in Erlenbach geboarah. Funn Erlenbach, binn ich nach Steffisburg gzowwa. Shpaydah havv ich in Elsahss mei hehmett g’macht—in de schtatt Heidelsheim. Un doh iss mei daett, Michael Ammann, g’shtauve. Un noch shpaydah havv ich am La Petite Lievre (la peteet lee-EV-rey) g’vohnt. Es voah aw in’s Elsahss. Da La Petite Lievere voah naaxsht Sainte Marie-aux-Mine gvest. Der Deitsche nahma funn dem schtedel voah Markirsch.

Feel funn di leit in selli schtatt henn mich "Le Patriarch" kaysa. Daehl funn di annerah leit henn mich "der Amy" kaysa. Un alsmols voahs, Jagy. Mei breedah un schvestahra in die g’mee henn mich brudah Yakob addah fellicha deenah Yacob k’haysa.

Fiel funn unserah leit, mitt uns, voaha aus der Schweiz gschmissah vadda. Mir henn unsera hehmet falossa missa. Mir henn usura freuinda falossa. Mir henn usera nochbara falossa. Mir henn alles falossa! Oahm un schvach, sind mir am de Pfaltz un am Elsahss kumma. Di zeite voah noch de dreizih-yahr krieg. Die (ivvah-saynah) Kaynicha funn de Pfalz un funn die Elsahss henn uns kumma glosst, fa da bowah land vo’s fadeahpt voah darich de krieg, viddah uf bowah. Die bowah voah nunnah g’rissa. Daehl bletz henn kenn shtay uf an’nanner khatt. Alles voah fadauvah! Es var en grosse eahvet. Die feldah voah ivvah g’vaxt mitt veeds un dishtlah. Nix gootes voah am vaaxa. Mir henn hatt g’chaft fa da landt viddah goot machah. Noh in paar yoahra, mitt hadt shaffes un de ksaykend funn’s Hah, henn mir kenna goote vaatsa, haavah, un hoy vaxxa.

Es voah an dee zeite, in Elsahss, vann ich noch yuung voah, voah ich aus gruffa in da gmay voah. Da gmay hott mich en deenah zum buch g’macht. Un noch veidah voah ich en fellicha deener g’macht. Ich voah yuung. Ich voah en schvacha mensh, avvah doch hott di gmay mich aus g’ruffa. Ich happ feel hilf funn da Hah un da heiliche Geisht g’frohcht. Ich habb vella en goot un standhaftich fieahah sei. Feel havv ich gebayt, un feel havv ich di shrift g’laasa. Di vatta fun der poshtel Paulus henn mich feel k’holffa:

In die tseite, vonn ich en follicha deenah g’macht voah, Ich happ en deefe bekimmeaht k’hatt veah deahl sache in de gmay. Un mit die sacha voah ich feel falodden. Ich happ ksayna vo die alte fellicha deenah die gmay fafahlt henn. Sie voah naett am goot haushalda. Sie henn naett die gmay uf goote gund khova. Sie voah’s glawva’s fafailah. Sie voah am vekk draya funn’s voahheit in die heiliche schrift.

Vass voah die sacha? Ich vill eich sawwa.

Eahsht, es voah ein veibsmensh in ains funn unserah gmayne, es eine sach falegge hott (sie hott’s voah net ksawt), Avveh noh shpaydeh hott sie dess doch gekennt un ge’egnett. Der alt fellicha deenah hott gaar nix gedu deveah. Ich happ gmaand die fellicha deenah sett sie zrick halde. Ich happ gmaynd die gmay sett sie unnich de bonn du. Ich hopp ktsawt mir missah aw die meiding halda. Avvah, der fellicha deenah, Hans Reist, hott’s nett gedu. Favass naett? Vell, hott eah tsawt, "Sie iss gootmaenich, mir missa naett so un shtarrika bonn halde." Ich happ ktsawt, dess kann nett sei.

Dess voah en grossah sach—de bonn un meiding. Vie denke mir veya de bonn un meiding? Der Hans Reist hott ksawt, vann eppah in de bonn gedu iss, sell mayndt sella mann addah weibmensh kann nett ans Grossmgay dish kumma. (vo mir tsamma kumma fa broth brecha) Un ich happ ksawt, Nay! Es maynt allih dawk an allih dish kann so en mann nett essa. Un noch veiddah, mir missa aw de mieding halde. Da poshtel Paulus hott k’srivva, "Mitt so anynah sell diah nett essa" (I Kor. 5:11). Un noch veittah, "Doond sellah gottlohs mensh vekk funn eich" (13).

Der Hans Reist hott’s nett sayna kenna. Der Hans Reist voah ganz letts. Eah hott’s voaheit nett sayna kenna. Ich habb geyyich een kshtanna grawt in’s ksicht. Eah voah dick-keppich. Ich voar eiffrich. Ich voah shtandhaftich.

Un noh voah noh en sach. Un noh havv ich aw ksawt as mir setta abendmal halde tsvey moll die yoah, nett yusht aa moll. Tsu feel tseit geht fabei bis mir tsamma kumma. Des iss die tseit fa sayna epp mir aynich sin mitt n‘nannah. Des iss die tseit fa alles recht macha vann mir nett aynich sin mitt n’nanna. Es veah bessah fa’s Grossmgay halde tsveh mohl da yoah—freeyoah un hearbsht. Die Hansa leit—selli vo mitt de Hans Reist k’shtanna sin—henn dess nett vella du.

Un noch en sach voahs fees veshes. Vann mir tsamma kumma sinn fa’s abendmal essa, voah mir goah nett am fees veshes halde. So vie der Jesus mitt seine yingah gedu hott an selli letchda nacht. Un aw vie da glawves brief funn Dortrecht ksawt hott (dir sawwa confession). Im yoah 1632, deenah un folliche deenah funn gmayne in Holland sinn tsamma kumma, un sie voah aynich mitt nananna veya 18 (achtzehn) glawves artikels. Un noh shpaydah, in 1660, henn feel funn die deenah un fellichah deenahfe funn der Elsahss iarha nahme tsu gedu. Avveh die fellichah deenahfe in der Schweiz henn sell nett gedu.

Mir voah aw nett aynich mitt n’nannah veyich die voahahtziche. Mir henn sie aw halb-Wiedertaufer k’hasse addah halb-Mennishtah. Sie voah gootmaniche leit in der Schweitz. Sie henn unser leit feel k’holfe in hatte tseite. Wonn die staateleit, (die taufer yeyga, die kaynicha mennsha) vaoh unser leit am hunda voah fa unse uf binna, un unse ein shleesa. Noh henn die voahahtziche, uns fashtekkelt, un sie henn uns esses gevah. Sie vaoh goote leit. Sie voah unsera freindschaft, unsah nochborah. Mir heen sie goot g’kennt. Avvah sie sinn nie nett gedawft vadda. Sie voah noch in die staatgmay. Sie voah Cathohlishah un Reformierte, leit funn anri gmayna.

Vass voah’s druvvel? Die Hansi Leit, deahl vo mitt der Hans Reist voah, voah am sawwah es die voahahtziche leit voah selich vada. Noch viddah havv ich missa geyyich een shtay. Vann sie nett recht gedawf vadda, gepts aw kenn selichkeit! (Sell vissa mir fa’shuur.)

S’voah annri sache es tsu feel in’s velt voah. Da glaydah voah hochmutich. De mannsleit henn iaha haar tsu lang khat, un da boaht zu katz kshnidda. Daehl leit henn vella gooka vie de velt. Sie voah hochmutich.

Ich happ gmayndt mir voah tsu feel ins velt. Mir henn missa mey acht gevva, veyya die gmay. Mir setta die sach funn’s velt vekk shtella funn uns. Unser glauves muss fesht mitt die schrift shtay. Die schrift iss gans klar (dir sawwet clear) vayya dess. Der Johannes hott k’shrivva inn’s earshte brieff:

Die voah die sache es mich feel belohden henn. Mir henn feel druvvel khatt ivvah die sache. Ich habb vella die gmay viddah uf en goote felsah shtella. Ich habb vella de gmay z’rikk holle tsu en bessah fashtaund. Ich happ vella die sacha uf butza. I happ vella alles in die gmayna bessah macha. Ich happ vella unser leit recht fieahra.

Fa dess du, benn ich darich aw die landt gange, fa die gmayna p’sucha. Ich been an der Schveitz, darich der Pfaltz (Palatinate) un darich de Elsahass ganga. So havv ich gedu fa ausfinna vie de deena glauva veyyich die sacha. Ich habb aw auskfunna! Dael funn de deenah un fellichah deenah, vie de Hans Reist, henn mich nett hearah vella. De Hans hott ksawt, niemaand sett tsu yingah menncha haricha. Eah voah am shvetza veyya mich.

Summ funn di anri leit henn nett gvist vass fa sawwa. Sie henn vella may tseit nemma fa die sacha evvah denkah. Sie henn tsawt mir setta tsamma kumma fa di sacha evvah shvetza. Nett yuusht di deenah, avvah di ganz gmay.

Ich happ tsawt, sell iss genunck. Mir missa nett de ganz gmay froha. Di felliche deenah setta sawwa vie’s sei zteylt. Ich happ miss eppes du! Selli deenah voah unser gauwves am fafailah, sie voah de voahheit falierah! Fa die gmay sauvah halde, havv ich selli deenah es nett aynich voah mit mich, in de bonn gedu. Selli vo nett recht glauva, un selli es nett recht du, missa mir schtohfe (discipline). Ich happ dedenked vie de poshtel Paulus k’shrivva hott tse die gmay in Galatia,

"Diah unksheidi leit! Veah hott eich fahext es diah di voahheit naett heichet?

Iahra fashtand iss dunkel gmacht, un si sinn veit vekk fu’m layva es funn Gott kumd."

Vonn ich dess gedu habb, noh hott der Hans Reist mich, un di deenah as mitt mich voah, in de bonn gedu. Mitt sell vaoh die gmay farissa. Ganns farissa!

Mitt mich voah die deenah: Isaac Kaufman, Jacob Kauffman, Nicholas Augsburger, Uli Ammann, Christian Plank, Jakob Kleiner, Valentin Kleiner, Hans Bachman, Hans Neuhaus, Hans Gerber, Heinrich Geri, Felix Hege, Hans Wier, Hans Mueller, Christian Steiner, Ulrich Oswald, Jonas Lohr. Noch shpaydah iss de Hans Guth rivvah kumma tsu uns, un de Christian Blank iss nivvah ganga tsu de Hansa leit. (Aus dem 69 deenah in aw die gmayne, 27 sinn mitt mich shtanna—20 vaoh funn di Elsass vo ich g’vont happ, un fimff voah funn der Pfaltz (Palatinate.)

Selli deenah vo mitt de Hans Reist shtanna henn, uf die annera seidt: Peter Habegger Ulrich Falb, Niklaus Balzli, Peter Giger, Durs Rohrer, Jakob Schwarz, Daniel Grimm, Rudolf Stettler, un Ulrrich Balzli funn der Schweitz. Un noh fun der Pfaltz (Palatinate) voahs Jakob Gut, Hans Gut, Peter Zalfinger, Christian Holi, Bendicht Mellinger, Hans-Heinrich Baer, un der Hans-Rudolf Naegeli, Peter Lehman, un Rudolf Hauser. (Un’s voah aw noch may.)

Und sell voah sell! Miah voaha tsvee gmayna.

Avvah in dem yoah, 1700, sivva yoahra shpaydah, paah funn uns—Isaac Kauffman, Nicholas Augsburger un ich—sinn tsamma kumma fa alles viddah evvah denka. Ess voah en schvaares tsamma-kumma. Miah henn nau g’visst vie mir bessah gedu henn kenna. Miah voahra recht veah’s glauves, avvah mir henn nett genunk tseit gnumma. Miah henn nett genuck leevi k’hatt fa selli es nett aynich voah mitt uns. Miah voahra tsu eiffrich. Un yah, mir voaha aw dikk-keppich. Sie voaha dikk-keppich, un miah voaha dikk-keppich. Miah henn nett recht gedu bei die Hansi leit, die Schweitzah breedah. Avvah doch henn miah’s recht glauvas k’hatt.

Di noht iss uf mich glayket fa eppes du deveah. Noh henn miah en brief g’shrivva tsu de deenah in der Schweitz. Miah henn frohked fa fagevvis un geduld. Miah henn de Schweitzah breedah aus de bonn g’numma. Miah henn unsa selvaht in de bonn gedu. Miah henn vella alles recht macha. Miah henn vella viddah aynich sei mitt die Schweitzah Mennishta.

Avvah sell iss nie nett bei kumma. Selli funn der Schweitz henn nett vella’s recht macha. S’voah tsu shpoht. Un ivvah dess vaoh ich feel falodden. Es hott mich feel bekimmeaht. Ich sawk eich, gevvet ach vie diah haushalde.

Un viddah sawwk ich tsu eich, de gmay iss nett uf der Jacob Ammann gebauet, addah ennicha mann. De gmay ess heilich un unshuldich iss, iss uf de Hah Jesus, gebauet. So sawk ich fa immah un fa ehvichkeit. Amen.


Nau vill ich eich vennich tseit gevva fa mich eppes froah. I will bevieah en goot antvatt gevvah.